Ploegendienst en Jetlag

Een stabiele 24-uurs ritmiek is niet zo snel te verschuiven. Dat merk je goed na een transatlantische vlucht of bij de overgang van dag- naar nachtdienst. Het duurt minstens enkele dagen voordat de biologische klok zich heeft aangepast. Aanpassing gaat vaak samen met slaapproblemen, vermoeidheid, een slecht humeur en het maken van allerlei fouten, soms aangeduid als jetlag.

Ploegendienst

Ons biologisch klokmechanisme is ingesteld op activiteit overdag en rust ´s nachts. Werken in dagdienst, binnen de periode van 7 tot 7, spoort dus met onze biologische voorkeur. Nachtarbeid doet dat dus niet, zoals velen wel eens hebben ervaren. Zestien procent van de werkende bevolking draait nachtdiensten, tussen middernacht en 6 uur ´s morgens. Daar zijn allerlei redenen voor, van continue productieprocessen (een chemische plant even stilleggen is uitgesloten), via de economische concurrentie op de wereldmarkt, tot de maatschappelijke behoefte aan doorlopende zorg- en dienstverlening.

Afwijkende werktijden impliceren vaak afwijkende patronen van rust- en slaaptijden. Vooral bij nachtarbeid is dit ingrijpend. Bij thuiskomst gaat de nachtwerker meestal direct naar bed, staat in het begin van de middag op, en heeft dan een aantal uren vrij, voordat hij/zij weer aan het werk gaat. ‘Werk – Slaap – Vrij’ in plaats van ‘Werk – Vrij – Slaap’. Zonder aangepaste biologische klok valt de slaap van de nachtwerker op een ‘verkeerde’ biologische tijd. Bijvoorbeeld: zeker na de eerste nachtdienst valt de dagslaap samen met de piek van het 24-uurs ritme in de productie van het stresshormoon cortisol. Het hoge cortisol-niveau verstoort de structuur van de slaap en daarmee de kwaliteit. Bovendien gaat de nachtwerker direct na thuiskomst naar bed, met verse indrukken die nog in zijn/haar hoofd blijven rondspoken en niet gerelativeerd kunnen worden door een gesprek met partner en/of een ontspannende vrijetijdsbesteding. Gedachtenmalen bemoeilijkt het inslapen en leidt tot vrij oppervlakkige slaap, met als gevolg dat mensen hun slaap als te kort (gemiddeld 2 uur korter), onrustig, en niet verfrissend ervaren. Bovendien is gebleken dat het biologisch klokmechanisme uit evenwicht gebracht wordt door de tegenstrijdige signalen die het ontvangt uit de omgeving (extern) en ook uit meerdere organen (intern). Behalve de verstoring van de slaap vormt ook de destabilisatie van de biologische klok een bedreiging voor de gezondheid van de nachtwerker.

En dan moet er ook nog op ongebruikelijke tijd gepresteerd worden. Tijdens nachtarbeid worden er, ook als je corrigeert voor verschillen in werkomstandigheden, meer fouten gemaakt dan tijdens dagwerk. Volgens meerdere studies zijn de meeste verwondingen die tijdens nachtdienst optreden, te wijten aan beoordelingsfouten en vergeetachtigheden bij het uitvoeren van protocollen en instructies. Dramatische voorbeelden van de ernstige implicaties van menselijke beoordelingsfouten tijdens de vroege ochtenduren zijn de ongelukken in de kerncentrale van Chernobyl, op 26 april 1986 om halftwee s’nachts, en de giframp in de Indiase stad Bhopal, op 3 december 1984, met minstens 50.000 doden en ernstiggewonden tot op heden de ergste industriële ramp ooit.

Maar ook zonder dat het leidt tot regelrechte rampen, gaat ploegendienst gepaard met bedreigingen voor de gezondheid van de nachtwerker zelf. Tussen de tien en de 25 procent van alle nachtwerkers meldt problemen die gezamenlijk aangeduid worden als Shift Work Sleep Disorder, ofwel ‘ploegendienst-gerelateerde slaapstoornis’. Bij de chronische vorm van dit ploegendienstsyndroom horen verschijnselen die er niet om liegen: insomnie (slapeloosheid), extreme vermoeidheid, stemmingsverlies, concentratiezwakte, maag-darmproblemen, hart- en vaatziekte, borst- en prostaatkanker.

In deze korte tekst vermeld ik verbanden tussen ploegendienst en ziekte. ‘Verband’ wijst op een samenloop, dus niet noodzakelijk op een oorzaak. Bronnen die waarschuwen voor al te gehaaste conclusies over oorzaak en gevolg, zijn: het recente rapport van de Gezondheidsraad en het artikel van Vogel en medewerkers.

Adviezen die kunnen helpen om ploegendienst dragelijker te maken zijn te vinden op de Slaapschijf (is nog in ontwikkeling!)

Jetlag

Oost- of westwaartse vliegreizen veroorzaken, bij aankomst in een andere tijdzone, verschijnselen die worden aangeduid als jetlag. Problemen met het in- of doorslapen, overmatige slaperigheid overdag, concentratie- en stemmingsverlies, geheugenproblemen en een verstoorde maag-darmfunctie worden gerekend tot de eigenlijke jetlagsymptomen. Oneigenlijke symptomen, dat wil zeggen: symptomen die veroorzaakt worden door de vliegreis zelf en dus ook kunnen optreden na een vlucht in zuidelijke of noordelijke richting, zijn droge en prikkende ogen, geïrriteerde slijmvliezen, hoofdpijn, misselijkheid en oedeem.

De ernst en de duur van het jetlagsyndroom worden in sterke mate bepaald door het aantal tijdzones die overschreden zijn, de richting van de vlucht, de tijden van vertrek en aankomst en individuele factoren. Omdat de aanpassing aan de verschoven licht-donkercyclus niet voor elk ritme even snel verloopt, verliezen de verschillende ritmes in de aanpassingsfase hun gebruikelijke onderlinge tijdsrelatie. De reiziger probeert bijvoorbeeld te slapen op een tijd waarop zijn biologische klok nog/al is ingesteld op activiteit. Met als gevolg een slechte nachtslaap, tijdens de daaropvolgende dag vermoeidheid. Na passage van een groot aantal tijdzones kan het wel acht dagen duren voordat alle fysiologische functies volledig zijn aangepast. De slaapproblemen blijven over het algemeen echter beperkt tot twee à drie dagen na aankomst.

Een vervroeging van de biologische klok (na een oostwaartse vlucht) verloopt gemiddeld in stappen van één uur per dag, een vertraging (na een westwaartse vlucht) in stappen van anderhalf tot twee uur per dag. Leeftijd speelt een rol in de ernst van het jetlagsyndroom, zodat personen boven de 50 jaar meer verschijnselen van ontregeling vertonen dan jongeren.

Adviezen die kunnen helpen om het aanpassingsproces te versnellen zijn te vinden op de Slaapschijf (is nog in ontwikkeling!)